Anasayfa / Fay Nedir ?

Fay Nedir ?

FAY NEDİR ?

Sayın ziyaretçimiz Jeoloji Mühendisleri ile ilgili bir konu olan fay nedir (kırık nedir) ? sorusunu bu sayfamızda size açıklamaya çalışacağız. Çeşitli kaynaklardan değerlendirerek sizlere anlatmaya çalışıcağız.

Şekil.1

Öncelikle fay nedir sorusunu cevaplayabilmek için sizlere fayları anlatmamız gerekmedir.

Yerkabuğundaki kayaçlar üzerinde gözlenen tüm tektonik kırıklar başlıca; çatlaklar ve faylar olmak üzere iki grup halinde toplanabilir. Çeşitli yer hareketleri sonucu oluşan bu kırıklar, kayaç serilerini belirli yüzeyler boyunca ayırarak, onların değişik istikametlerde hareketlerine veya kaymalarına neden olur. Çatlaklarda, kayacı oluşturan taneler arasındaki bağın kopması sonucu kırılma yüzeyleri arasında bir açıklık olmasına karşılık, önemli derecede bir kayma olayı görülmez. Faylarda ise, kayaç serileri kırılma yüzeyleri boyunca kayarak birbirlerine nazaran hareket ederler. Şekil.1’de çatlak ve fay arasındaki bu farklılık görülmektedir.

Fay ile kıvrım arasında da çok yakın ilişkiler vardır. Bir bölgede meydana gelen kıvrımlar ve faylar, aynı yapısal

Şekil.2

kuvvetlerin etkisi sonucu gelişebilirler. Şayet bu kuvvetlerin etkisi altında kalan kayaçların litolojik özellikleri daha yumuşak karakterli ve kıvrımlanmaya uygunsa, bu takdirde kıvrılma olayları meydana gelmektedir. Şayet aynı kuvvetlerin etkilediği kayaçların litolojik özellikleri daha sert veya gevrek olup, kıvrılmaya uygun değilse, bu takdirde kayaçlarda kırıklar oluşacak ve bu kırıklar boyunca bir kayma hareketi görülecektir. Şekil 2’deki şekil üzerinde aynı yapısal kuvvetlerin etkisiyle gelişen bir kıvrım ve bir fay görülmektedir. Her iki yapıyı dikkatlice inceleyiniz.

Kırılma (kayma) hareketlerinin oluştuğu düzlemlere fay düzlemi veya kısaca fay adı verilir. Bu kitapta yer alan uygulamalarda, fay düzlemleri genel olarak düzgün yüzeyler olarak ele alınmıştır. (Ancak bazı hallerde fay düzlemlerinin kavisli olabileceği de unutulmamalıdır) Faylanma olayları sonucu fay düzlemleri üzerinde, hareketin doğrultusunu gösteren fay çizikleri ile hareketin yönünü gösteren fay kertikleri meydana gelebilir. Faylar arazi gözlemlerinde çoğunlukla kırılmış ezilmiş kayaçlar ve fay breşi zonu ile temsil edilirler. Fay hatları, jeolojik haritalarda 0,5 mm kalınlıklı sürekli çizgilerle; yeri yaklaşık olduğunda ise, yine aynı kalınlıklı kesikli çizgilerle gösterilir.

FAYLARIN ÇEŞİTLERİ

Fayların birçok çeşidi vardır. Faylar, arazi çalışmalarında çoğu kez geometrik olarak sınıflandırmaya tabi tutulmakta ve jeolojik haritalar üzerine buna göre işlenmektedir. Yerkabuğunda gözlenen tüm faylar, başlıca 3 ana grup altında toplanmaktadır. Bunlar;

EĞİM ATIMLI FAYLAR

  • Eğim atımlı normal faylar.
  • Eğim atımlı ters faylar.

DOĞRULTU ATIMLI FAYLAR

  • Sağ yönlü doğrultu atımlı faylar.
  • Sol yönlü doğrultu atımlı faylar.

YANAL ATIMLI FAYLAR

  • Yanal atımlı normal faylar.
  • Yanal atımlı ters faylar.

Fayların sınıflandırılması ve çeşitleri yapısal jeoloji ders konuları içerisinde verilmektedir. Yukarıda sayılan fay çeşitlerinin en alt grubundaki “Yanal atımlı faylar”, diğer iki grubun ortak bazı özelliklerini de taşımaktadır.

NORMAL FAY NEDİR ?

Bu tür faylarda fay düzlemleri eğimli olup, eğim miktarı çoğunlukla 45° den fazladır veya dike yakındır. Bu faylara, genişleme tektoniğinin hakim olduğu sahalarda sıklıkla rastlanılır. Kömürlü sahalarda da bu tür faylarla karşılaşılabilir ve bunlar işletme konusunda büyük problemler çıkarırlar.

Kayaçlar fay düzlemi üzerinde düzlem boyunca aşağıya veya yukarıya doğru hareket edebilirler. Fay düzlemi tam dik olmadığı zaman, fay düzleminin üstünde kalan parçaya tavan bloğu, altında kalan parçaya da taban bloğu adı verilir. Normal faylar, tavan bloğunun fay düzlemi boyunca, taban bloğuna nazaran aşağıya doğru hareket etmesi sonucu meydana gelir. Veya bunun tersi olarak taban bloğu, fay düzleminde tavan bloğuna nazaran yukarıya doğru hareket eder.

Şekil.3 A-B

Normal fayların atımları ile ilgili blok diyagramlar şekil 3 a ‘da gösterilmiştir. Bu şekilde fay düzleminin
eğimi boyunca, blokların ayrılan parçaları arasındaki ab mesafesi eğim atımı, cb yatay mesafesi yatay
atımı, ac mesafesi ise düşey atımı verir. Fayın eğim açısı ( a° ) ise, fay düzlemi ile yatay düzlem arasında kalan açının karşılığı olarak kullanılmaktadır.

Normal fayların sistematik olarak geliştiği sahalarda horst ve grabenler oluşur (Şekil 3 b). Grabenler iki normal fay arasında aşağıya doğru çökmüş dar ve uzun çukurluklardır Hcrstlar ise, iki normal fay arasında grabenlere nazaran yukarıda kalan bloklara denilir. Bazı hallerde blok faylanmalar sonucu, bloklarda tilting adı verilen bir eğimlenme de söz konusu olabilmektedir, b şekli, normal faylar sonucu oluşan horst ve graben yapılarını göstermektedir.

TERS FAY NEDİR ?

Ters fay nedir ?, fayın tavan bloğundaki kayaçların fay düzlemi boyunca taban bloğuna nazaran yukarıya doğru hareket

Şekil.4

etmesi sonucu oluşurlar (Şekil 4). Fay düzlemleri eğimli olup, bunlardan eğim dereceleri 45° ‘den küçük olanlara küçük açılı ters fay, büyük olanlara ise, büyük açılı ters fay adı verilir. Eğim dereceleri 35° ‘den küçük olanlar için ise, genellikle bindirme veya nap terimi kullanılır. Blok diyagram incelenecek olursa, faylanma öncesi yanyana bulunan a ve b noktalarından b noktası, faylanma sonucu yukarıya doğru kaymıştır. Böyle faylanma sonucu oluşan ab mesafesi eğim atımı verir. Eğim atımın yatay bileşeni, yatay atımı; düşey bileşeni ise düşey atımı gösterir.

DOĞRULTU ATIMLI FAY NEDİR ?

Doğrultu atımlı fay nedir ? Bu tür faylar, fay düzlemi yanlarında bulunan blokların fay düzlemi doğrultusu boyunca yatay olarak hareket etmeleri sonucu oluşurlar (Şekil 5). Doğrultu atımlı faylar sağ yönlü ve sol yönlü olmak üzere iki

Şekil.5

çeşittir. Üzerinde bulunulan bloktan karşı bloğa bakan kişiye göre, karşı blok şayet sağa hareket etmişse sağ yönlü; sola hareket etmişse sol yönlü doğrultu atımlı fay adını alır (Şekil 5). Bu faylar yerkabuğunun çok derinliklerine kadar uzanmaktadırlar. Kıvrımlı bölgelerde gelişen doğrultu atımlı faylar sonucu, derelerin karşısına tepelerin; tepelerin karşısına ise derelerin geldiği sıklıkla görülür. Faylanma öncesi yanyana bitişik olan noktalar arasındaki yatay mesafe(şekil 5), fayın doğrultu atımını verir.

 

 

Jeolojimühendisleri.NET ekibi