Anasayfa / Saha Jeolojisi / Pusula Tanımı ve Çeşitleri

Pusula Tanımı ve Çeşitleri

Pusula, yerkürenin manyetik özelliğine dayanılarak yapılmış, yön belirlemeye yarayan bir ölçü aletidir. Pusulalar kullanım yerlerine göre değişik isimler alabilirler (Jeolog pusulası, madenci pusulası, gemici pusulası vb.).

Jeolog Pusulası
Jeolog pusulası esasta klinometre (eğimölçer) ve el düzecinden oluşmuştur. Jeolojik çalışmalarda çok değişik amaçlarda kullanılsa da yaygın olarak düzlemsel ve çizgisel yapı unsurlarının konumunun saptanmasında kullanılır. Bir jeolog pusulasının ana unsurları şunlardır:
– Pusula ibresi (Ağırlıklı taraf güneyi gösterir. Eğer ağırlıklı uç yoksa, işaretli uç veya N yazılı uç kuzeyi gösterir)
– Klinometre düzeci (Eğim ölçer düzeci)
– Nişan delikleri ve nişan kolu
– Dereceli daire
– Ayna
– Kabarcıklı düzeçler

Brunton Pusulası

Önemli Not: Taban üzerinde E-W yer değiştirmiş olarak yazılır. Çünkü; pusula tabanını saat ibresi yönünde döndürdüğümüzde pusula ibresi saat ibresinin tersi yönünde dönme hareketi yapar. Bu değişim bize okuma kolaylığı sağlar.

Silva model pusula ve kısımlar

ARAZİDE PUSULA KULLANIMI

Düzlemsel elemanların konumlarının ölçülmesi
Tabakalanma, klivaj, şistozite, kıvrım eksen düzlemleri, fay düzlemleri, eklemler ve damarlar gibi düzlemsel yapıların konumları aşağıda belirtilen yollarla ölçülür.

a. Doğrultu yönü ve doğrultu açısının ölçümü
Bu iş için pusulanın E veya W kenarı ölçülecek düzlemsel yapıya yaslanır (yandaki şekil). Eğer düzlemin üzeri düzgün değilse çekiçle temizlenebilir veya düz bir yüzey elde etmek için jeolog defterinden yararlanılabilir. Pusula tabanı, tabaka düzleminden kaldırılmadan, yuvarlak kabarcıklı düzeç yardımıyla yataylanır. Doğrultunun değeri, pusula kadranının üst kısmında bulunan dereceli (0-360) kadrandan okunur. Doğrultunun tanımından da anlaşılacağı üzere doğrultu açısı, pusula ibresinin kuzeyle yapmış olduğu dar açıdır (E-N-W aralığında pusula ibresinin hangi ucu kalırsa kalsın). Doğrultunun değerini gösteren pusula ibresinin yönü ise bize doğrultunun yönünü vermektedir.

maxresdefault
Doğrultu yönü ve açısının ölçümü.

b. Eğim yönü ve eğim açısının ölçümü
Pusulanın N veya S kenarı pusulanın doğrultusuna paralel bir şekilde yaslanır. Pusulanın N kenarı yaslanırsa, pusula ibresinin S ucunun (Ağırlıklı uç), S kenarı yaslanırsa, pusula ibresinin N ucunun gösterdiği yön bize eğim yönünü verir.
Silva pusula ile eğim yönü ölçülürken döner bilezik döndürülerek üzerindeki kırmızı “N” harfi ile manyetik iğnenin kırmızı ucunun gösterdiği manyetik kuzey çakıştırılır. Bileziğin kenarındaki referans çizgisine denk gelen açı okunur.
Brunton jeolog pusulası için; pusulanın klinometreli tarafı (W kenarı) düzlemin doğrultusuna dik ve düşey bir şekilde yaslanır. Daha sonra pusulanın arkasında bulunan sarkaç sağa-sola çevrilerek silindirik kabarcıklı düzeç (Klinometre düzeci) yataylanır ve eğim açısı, pusula tabanındaki dereceli (90-0-90) bölmeden okunur.

Eğim açısının ölçümü.

Silva Jeolog pusulası için; pusulanın kenarı (Oynar sarkaçlı kenar) düzlemsel elemanın doğrultusuna dik şekilde yaslanır (Üstteki şekil). Pusulanın içinde bulunan, oynar sarkacın gösterdiği değer, eğim açısı olarak okunur.

Silva pusulası ile eğim açısının ölçülmesi (Şekilde eğim açısı 30 derece olarak ölçülmüştür).
Çizgisel elemanların konumlarının ölçülmesi
Çizgisel elemanlar; kıvrım eksenleri, mineral lineasyonları, fay çizikleri vb. yapılardır. Tüm çizgisel yapıların doğrultuları, dalım yönleri ve dalım açıları aşağıda anlatılan yolla ölçülür.

a. Gidiş ve gidiş açısının ölçümü
Harita altlığının veya defterin kenarı çizgisel yapı boyunca yerleştirilir ve düşey konuma getirilir. Pusula kenarı (D veya B), düşey konumda bulunan deftere yaslanarak gidiş yönü ve gidişin değeri aynen düzlemsel yapılarda olduğu gibi bulunur.

b. Dalım yönü ve dalım açısı
Pusulanın W kenarı (klinometreli olan kenar), çizgisel yapıya paralel şekilde yaslanarak dalımın değeri, düzlemsel yapılarda eğimin değerini bulurken izlediğimiz yolla aynı şekilde bulunur. Dalımın yönü ise çizgisel yapı elemanının dalımlı olduğu yöndür. Bu yön ya doğrultu ile aynı yönlü ya da tam zıttı olan yöndür.

Dalım yönü ve dalım açısının ölçülmesi

Yer Tayin Yöntemleri

Morfolojisi belirgin olmayan düz arazilerde veya görüş alanının çok sınırlı olduğu derin vadilerde, omanlıklarda yer tayini oldukça güçleşmektedir. Bu gibi durumlarda jeolog pusulasından yararlanarak bulunduğumuz yeri kesin olarak belirleyebiliriz. Bu yöntemler;

Geriden kestirme yöntemi
Yerini saptamak istediğimiz noktanın üzerinde bulunuyorsak, harita ve arazi üzerinde yerini kolaylıkla belirleyeceğimiz iki nokta (Örn: A tepesi, B çeşmesi) seçilir. Pusula A tepesi hizasında tutularak, A tepesinin doğrultusu ve B çeşmesi hizasında tutularak, B çeşmesinin doğrultusu ölçülür. Bu ölçüler harita üzerinde A ve B noktalarına yerleştirildiğinde, A ve B den geçen doğruların kesişim noktaları arazide bulunduğumuz yeri verir.
Daha sağlıklı bir yöntem için atış yapılan nokta sayısı arttırılabilir.

İleriden kestirme yöntemi
Yerini saptamak istediğimiz noktaya çeşitli nedenlerle (derin vadilerin olması, ormanlık olması vb.) ulaşamıyorsak, harita ve arazi üzerinde yerini kolaylıkla saptayabildiğimiz iki noktaya (A tepesi ve B çeşmesi) gidilerek pusula ile önce A tepesinden ulaşamadığımız yere atış yaparız ve A tepesi ile yeri saptanmak istenen nokta arasındaki doğrultu ölçülür. Aynı işlemleri B çeşmesine giderekte tekrarlarız. Bu ölçüler, harita üzerinde A ve B noktalarına yerleştirildiğinde A ve B den çizilen doğruların kesişim noktaları arazide ulaşamadığımız noktanın harita üzerinde yerini verir. Daha sağlıklı bir yöntem için atış yapılan nokta sayısı arttırılabilir.

Pusula-Altimetre yöntemi
Bir çeşit geriden kestirme yöntemi olan pusula – altimetre yöntemi ile yeri bilinen A tepesine atış yapılır ve ölçülen doğrultu haritaya çizilir. Altimetreden bulunduğumuz yükseklik tespit edilir. Haritaya çizdiğimiz doğrultu üzerinde bu eşyükseklik eğrisinin değeri bize bulunduğumuz noktayı verir.

PUSULA İLE CİHET ÖLÇÜLMESİ
Cihet, bir noktadan (nişanı alanın bulunduğu noktadan) diğer bir noktaya olan coğrafik yöndür. Cihet açısı 0 – 90 derece arasındaki kadranlarda okunabildiği gibi (K20B gibi), 0-360 derece arasında da okunabilir (320 derec gibi). Tersine cihet ise nişan alınan noktaya göre ciheti alan kişinin bulunduğu yön olup cihet açısının tersi değerindedir. Örneğin cihet G50B ise tersine cihet K50D olur. Nişan alınan nokta bel hizasında ise Brunton pusulası kullanılarak yapılan ölçümde izlenecek yok şu şekildedir:

1- Pusula şekil A daki gibi açılır ve bel hizasında avuç içinde tutulur.
2- Yuvarlak düzeç ortalanarak pusula yataylanır ve nişan ucu ile nişan alınan nokta aynada körülünceye kadar kapak kaydırılır.
3- Nişan noktası ve nişan ucunun aynadaki görüntüsü, aynanın eksen çizgisi ile çakışıncaya kadar, yataylanmış pusula düşey eksende döndürülür.
4- Yuvarlak düzecin yataylığı kontrol edilir ve pusulanın kuzey ucunun gösterdiği açı okunur ve cihet açısı olarak kaydedilir.

Okuma yaparken nişan alanın yüzü kuzeye dönük ise açı, K10°B gibi kuzeyden, eğer güneye dönük ise G20°D gibi güneyden okunur. Hatalı okumalardan kaçınmak için 0° – 360° üzerinden (azimut’a göre) okuma yapmak daha güvenli olabilir.
Eğer nişan alınan nokta bel hizasında değil de sadece göz hizasından görülebilecek bir düzeyde veya dikçe bir yamaçta görülüyor ise işlemler aşağıdaki şekilde yürütülür:

1- Pusula şekil B deki gibi açılır ve nişan kolu göz tarafına gelecek şekilde tutulur. Pusula gözden 30 cm kadar uzak tutulur.
2- Aynadan bakılarak yuvarlak düzeç ortalanır ve nişan alınan nokta kapaktaki nişan gözünden görülünceye kadar pusula döndürülür.
3- Pusulanın yataylığında gözlenen nişan noktası, nişan ucu, nişan gözü eksen çizgisisinin üstlenip üstlenmediği kontrol edilir.
4- Cihet açısı aynadaki kuzeyi gösteren uçtan okunur ve kayda geçmeden önce ileri nişan’a dönüştürülür (örneğin K20D, G20B olur veya 320 derece, 140 derce olur).

Cihetin doğruluğu, yanlış noktaya nişan alınmasından, yamaçta nişan alırken pusulanın eğik tutulmasından, cihetin yanlış okunması ve yazılmasından veya yersel magnetik anomalilerden ( yakındaki demirli maddeler, magnetik kayalar veya bel hizasındaki ölçümde kemer tokası gibi) etkilenebilir.

PUSULA ÖLÇME ÇİZGİLERİ (TRAVERSLERİ) İLE MOSTRALARIN YERLEŞTİRİLMESİ

Bu yöntem uzağa nişan alınamayan ve engebenin zayıf olması nedeni ile eşyükselti eğrilerinin mevkii belirlenmesinde yetersiz kaldığı fundalık ve ormanlık alanlarda uygulanır. Bu şekilde mevkii tayini yapılırken önce ölçme çizgisi yapılacak yere en yakın ve harita üzerinde belirgin olan bir noktadan başlanır veya ölçme çizgisinin (traversin) başlangıç noktası buraya bağlanır. Yani ölçme çizgisinin başlangıç noktası, mevkiisi bilinen noktadan hangi yönde ve kaç metre uzakta olduğu tespit edilir. Sonra, ölçme çizgisinden yararlanarak mevkii tayinine girişilir.Bu iş özet olarak şöyle yapılır:

1- Önce 1 nolu durakta durulur ve ölçme çizgisinin yapılacağı yöne dönülerek cihet okunur ve kaydedilir.
2- Daha sonra tam o yönde adımlanarak 2. durağa kada gidilir ve bu mesafe deftere işlenir.
3- Ölçülen bu değerler topoğrafya haritasına ölçekli olarak geçirilir ve mevkiiler bulunur.

Duraklardaki açıların doğruluğunu denetlemek için 1. Duraktan 2. Durağa cihet alınır, sonra 2. Duraktan 1. Durağa cihet alınarak denetlenir. Durak noktalarını kontrollerde rahatça bulabilmek için numaralı kazıklar çakılır veya belirgin taşlar konulur. Ayrıca zaman zaman poligon kapama işlemine başvurularak yapılan işin doğruluğu denetlenir.
Çokgen oluşturulan ölçme çizgilerinde bazen en son duraktan ilk durağa alınan nişan değeri kağıt üzerine çizildiğinde çakışmadıkları görülür. Buna Kapama Yanlışı denir. Böylece çokgen kapanmazsa traversin çizimi, cihetler ve uzaklıklar denetlenir ve yanlışın nerede yapıldığı araştırılır. Yanlış varsa yanlış olan yerden sonraki kısım yeniden ölçülür. Büyükçe kapanma yanlışını gidermek için kaydırma işlemine girişilebilir. Ölçme çizgisi çalışması sırasında yapılan yanlışlar bazen de travers bacaklarına bölüştürülerek giderilebilir.

Kapanma yanlışlı çokgen oluşturan bir ölçme çizgisi (travers) haritası ve yanlışı bulmak için yapılan bağlantı traversleri. Bağlantı traverslerinden anlaşıldığına göre hata 17. durak ile 13. durak arasında yapılan ölçümlerde olmalıdır (Compon,

Kaynak:geopazar.com

Hakkında Alperen Tolga GÖZÜTOK

Tolgagztk
Kurucu Yönetici - Jeoloji Mühendisi

İlginizi Çekebilir

Arazide Mineral nasıl bulunur?

Arazide mineral nasıl bulunur? Nasıl çıkartılır sorusunu cevap veren güzel bir video..

Bir Cevap Yazın