Anasayfa / Genel / Yıldırım Taşı Nedir ?

Yıldırım Taşı Nedir ?

Yıldırım Taşı Nedir ? (Fulgarit)

Fulgurit, yıldırım düşmesi sonucu oluşur. Yıldırım çarpmasıyla asidik karakterli malzemenin ergiyip tekrar soğuması sonucu oluşan iç kısımları camsı, dış kısımları silindirik olan kayaca Fulgurit (yıldırım taşı) denmektedir. Şekil – 1 de yer alan 2 adet Fulgurit örneği 1999 yılında Nevşehir’de bulunmuştur.

Şekil-1 Yıldırım Taşı, Mta Müzesi

Fulgurit terimi latince yıldırım anlamına gelen “fulgur” kelimesinden türemiştir ve taşlaşmış yıldırım veya yıldırım taşı olarak anılmaktadır. Fulgurit terimi ilk kez 1790 yılında Withering  tarafından kullanılmıştır. Fulguritler volkanik kökenli olmayan doğal camlardır ve meteor çarpası ile oluşan impaktitler ve tektitlere benzerler. Fulgurit oluşumları genelde yıldırım düşmesi sonucu yeryüzü zeminin ve kayaların yüksek sıcaklık etkisiyle ergimesi, ergime etkisiyle kısmen akışkanlık kazanarak akması ve ardından hızlı soğuyarak katılaşmasıyla oluşan camsı görünümlü kayaçlardır.

Yıldırım taşını oluşturan yıldırım nedir ?

Yıldırım ve atmosferdeki elektrik alanın yeryüzüne deşarjı ile ilgili çalışmalar Ben Franklin’le anılmaktadır.

Fulgarit

Franaklin 1960’lı yıllarda uçurtmaya bağladığı metal anahtarla statik elektrik yüklü buluttan kontrollü bir şekilde yere yıldırım düşmesini sağlamıştır. Benzer çalışmalar fizikçiler için yıldırımların gücünü ve oluşum şeklini aydınlatmakta ilham kaynağı olmuş; Ve bu çalışmalar sayesinde yıldırımlar hakkında detaylı bilgi sahibi olunmuştur. Bulutların yeryüzüyle sürtünmesi sonucu biriken statik enerji bulutlar arasında şimşek şeklinde transfer olurken, bulutların yeryüzüyle enerji boşalımına yıldırım adı verilmektedir.

Fırtına ve kasırga durumlarında bulutlarda biriken statik elektrik 1.000.000 V elektrik potansiyeline sahip olabilir. Yıldırımlar yere düştüğünde 10.000 0C’den fazla sıcaklık oluşturabilir. Laboratuvar ortamında kaya ergitme deneylerinde bazik bileşimli (olivince zengin) olanlar 1.760 0C’de, asidik bileşimli (kuvarsça zengin) olanların ise 1.200 0C’de ergidiği ölçülmüştir. Basıç ve gaz içeriği ergime sıcaklığını kontrol eden ana etmenlerdir.

Yıldırım Taşı Nasıl oluşur ?

Fulguritler yıldırımın düştüğü zemin türüne göre, kum fulguriti, kaya fulguriti ve karışık tip olmak üzere kendi

Fulgaritler

içlerinde farklı adlar altında sınıflanmıştır. Literatürde çoğunlukla bilinenler ve incelenenler kum fulguritleridir. Bu fulguritler yıldırımın kuvarsça zengin çöl veya sahil kumullarına düşmesiyle oluşur. Ağaç dalına benzer tüpsü yapıda yeşil camsı kayalar şeklindedir. Bu yeşil camlar kuvarsın (SiO2) kristal yapısının bozularak amorf faza geçmesiyle oluşur ve literatürde löşateliyerit (lechatelierite) olarak adlandırılmaktadır.

Fulguritler gerçek camlara oranla doğal bozunma ve ayrışmaya karşı daha dirençli olmalarından bazı durumlarda yıldırımdaki statik elektrik enerjisinin ıslak kumda ilerlerken oluşturduğu dallı yapı kumlar içinde korunmuş olarak bulunabilmektedir. Genel görünüşü hızlı soğumayla oluşmuş camsı volkanik kayaç olan obsidyene oldukça benzer olup içinde çeşitli gaz kabarcıkları ve dış yüzeyinde akmanın etkisiyle gelişmiş çeşitli akma yapıları görülebilir. Kaya zemin üzerine düşerek oluşan fulguritler daha az bilinmekle birlikte literatürde detaylı çalışılmış örnekler mevcuttur. Bu tip fulguritlerde kum fulguritlerinde olduğu gibi tüpsü camsı yapılar gözlenmez;  çoğunlukla ana kayacın yıldırımla etkileşime geçtiği bölümde kısmi ergime gerçekleşir ve camsı yeşil damarlar oluşur. Son yıllarda yapılan çalışmalarda fulguritler dört tipte sınıflanmıştır:

  1. Tüpsü yapıda ince camsı çepere sahip kum fulguritleri.
  2. Kalın ergime çeperine sahip kil fulguritleri.
  3. Camsı yapının az olduğu kalın çeperli kaliş fulguritleri.
  4. Ergimemiş kayayı saran/çevreleyen camsı çeperli kaya fulguritleridir.

Yapay Yıldırım Taşları

Fulguritlere benzer camsı kayaçlar, meteorların çarptığı yerlerde ve yapay olarak demir çelik sanayi ile dökümhaneler gibi yüksek sıcaklık çalışma ortamlarında da oluşabilir. Ayrıca yüksek enerji hatlarının yere temas etmesi sonucu gelişen ark etkisiyle de fulguritik kayalar oluşabilir. Bu duruma en iyi örnek 1985 yılında İzmir-Selçuk Çamlık Köyü yakınlarında yaşanmıştır. Yıldırım yüksek gerilim hattındaki bir izolatöre çarpıp parçalaması ile boşta kalan elektrik teli yere çok yakın sarkmış ve oluşan ark etkisiyle elektrik direği yakınındaki beton ve temel kayaları ergiyerek camsı fulguritik kayalar oluşmuştur . Pakistan’ın Tor Zawar, Ziarat ve Jang Tor Ghar bölgelerinde de 2010 ve 2011 yıllarında yüksek gerilim hatlarına yıldırım düşmesiyle benzer fulgurit oluşumları gerçekleşmiştir.

Kaynaklar: http://web.deu.edu.tr/ http://www.mta.gov.tr/v3.0/muze/yildirim-tasi

Hakkında evcin

Ersinevcin

İlginizi Çekebilir

Mühendisler için Jeoloji Bilgileri

Mühendisler için Jeoloji Bilgileri Sayın okuyucularımız bugün size Mühendisler için jeoloji bilgileri hakkında bir kitap ...

Bir Cevap Yazın